मंत्री चंद्रकांत पाटील यांची माहिती: राज्यात नवीन GR नुसार होणार प्राध्यापक भरती; राज्यातील विद्यापीठांतील शिक्षक भरतीचा नवा पारदर्शक आराखडा तयार
मुंबई : महाराष्ट्र शासनाच्या उच्च व तांत्रिक शिक्षण विभागाने राज्यातील सार्वजनिक (अकृषी) विद्यापीठांमधील शिक्षक भरती प्रक्रिया अधिक पारदर्शक, वस्तुनिष्ठ आणि गुणवत्तापूर्ण करण्यासाठी नवा शासन निर्णय जारी केला आहे. मंत्रालयातून प्रसिद्ध झालेल्या या निर्णयानुसार, नवीन कार्यपद्धती राज्यपाल तथा कुलपती यांच्या मार्गदर्शनाखाली तयार करण्यात आली असून, राज्यातील सर्व विद्यापीठांना ती लागू राहणार आहे.
पार्श्वभूमी आणि गरज
राज्यातील उच्च शिक्षण संस्थांमध्ये शिक्षक भरती प्रक्रियेत पारदर्शकता, समान संधी आणि गुणवत्ता यांचा अभाव असल्याच्या तक्रारी लक्षात घेता शासनाने हा निर्णय घेतला आहे. यापूर्वी २८ फेब्रुवारी २०२५ रोजी कार्यपद्धती निश्चित करण्यात आली होती, मात्र राज्यपाल कार्यालयाच्या सूचनांनुसार ती सुधारित करण्यात आली आहे. नवीन शासन निर्णय क्रमांक सांनकणव – २०२५/ई-८६०४२१/नर्नर्-१ हा ६ ऑक्टोबर २०२५ रोजी मंत्रालय, मुंबई येथे जारी करण्यात आला आहे.
राज्यातील विद्यापीठांमधील शिक्षक भरती प्रक्रियेसाठी शासनाने जाहीर केलेली नवीन पारदर्शक कार्यपद्धती ही उच्च शिक्षणाच्या गुणवत्तावृद्धीसाठी एक अत्यंत स्वागतार्ह पाऊल आहे. भरती प्रक्रियेत पारदर्शकता, उत्तरदायित्व आणि गुणवत्तेचे निकष स्पष्टपणे निश्चित केल्याने विद्यापीठांच्या शैक्षणिक पातळीवर सकारात्मक परिणाम होईल. शैक्षणिक गुणवत्ता, संशोधन आणि नवोन्मेष यांना प्राधान्य देणारी ही प्रणाली तरुण प्राध्यापकांना प्रोत्साहन देईल आणि विद्यार्थ्यांसाठीही अधिक सक्षम व प्रेरक शिक्षक उपलब्ध करून देईल. ही कार्यपद्धती महाराष्ट्राच्या उच्च शिक्षण क्षेत्राला राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय दर्जा मिळवून देणारी ठरेल.”
-डॉ. पराग काळकर, प्र-कुलगुरू, सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ
भरती प्रक्रियेतील प्रमुख सुधारणा
भरती प्रक्रियेत उमेदवारांचे मूल्यांकन एकूण १०० गुणांच्या प्रमाणावर होणार असून त्यात ७५ टक्के वजन शैक्षणिक, अध्यापन आणि संशोधन पात्रतेसाठी (ATR) आणि २५ टक्के वजन मुलाखत कामगिरीसाठी दिले जाणार आहे. उमेदवारांना ५० पेक्षा अधिक गुण मिळाल्यासच त्यांना मुलाखतीसाठी पात्र ठरवले जाईल. या पद्धतीमुळे निवड प्रक्रिया अधिक वस्तुनिष्ठ आणि मोजमाप करण्याजोगी ठरणार आहे.
सहाय्यक प्राध्यापक भरतीसाठी नवे निकष
सहाय्यक प्राध्यापक पदासाठी उमेदवारांच्या शैक्षणिक पात्रतेस ५५ गुण, अध्यापन अनुभवासाठी ५ गुण आणि संशोधन कार्यासाठी १५ गुण असा एकूण ७५ गुणांचा विचार केला जाणार आहे. पदवी व पदव्युत्तर शिक्षणातील टक्केवारी, एम.फिल. किंवा पीएच.डी. पदवी, तसेच NET, JRF किंवा SET पात्रता यावर गुण दिले जातील. संशोधनासाठी Scopus, Web of Science किंवा SciFinder यामधील संशोधन लेखनच ग्राह्य धरले जाणार आहे. तसेच पुस्तक लेखन, पेटंट किंवा कॉपीराइट मिळविल्यास अतिरिक्त गुण दिले जातील.
सहयोगी प्राध्यापक पदासाठी निकष
सहयोगी प्राध्यापक पदासाठी शैक्षणिक कामगिरीस ४५ गुण, अध्यापन अनुभवास ५ गुण आणि संशोधन व नवोन्मेष कार्यास २५ गुण देण्यात येणार आहेत. या गुणांकनात उमेदवाराचे पुस्तक लेखन, MOOCs (SWAYAM, NPTEL, महाज्ञानदीप) कोर्स विकसित करणे, पेटंट किंवा कॉपीराइट मिळवणे, तसेच पीएच.डी. विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करणे यांचा समावेश असेल. याशिवाय, सरकारी निधी मिळवून संशोधन प्रकल्प पूर्ण केले असल्यास त्यासाठीही स्वतंत्र गुणांची तरतूद आहे.
प्राध्यापक पदासाठी निकष
प्राध्यापक पदासाठी ४० गुण शैक्षणिक पात्रतेसाठी, ५ गुण अध्यापन अनुभवासाठी आणि ३० गुण संशोधन व नवोन्मेष कार्यासाठी ठेवण्यात आले आहेत. उच्च स्तरावर संशोधन कार्य, पीएच.डी. मार्गदर्शन, आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार, संशोधन प्रकल्पासाठी मिळालेला निधी आणि नवोन्मेष क्षेत्रातील योगदान या सर्व बाबींवर आधारित गुणांकन होईल.
मुलाखत प्रक्रिया आणि पारदर्शकता
मुलाखतीसाठी एकूण २५ गुण राखीव असतील. उमेदवारांच्या विषयज्ञानाची सखोलता, भाषिक प्रावीण्य, माहिती तंत्रज्ञानाचा वापर, तार्किक विचारसरणी, संशोधन आणि अध्यापन क्षेत्रातील भावी योजना, तसेच राष्ट्रीय शिक्षण धोरणाविषयीचे ज्ञान या निकषांवर मूल्यांकन होईल. प्रत्येक मुलाखतीचे व्हिडिओ रेकॉर्डिंग अनिवार्य ठेवण्यात आले असून, ते निवड समितीच्या सर्व सदस्यांच्या स्वाक्षरीने गोपनीयतेने सीलबंद केले जाईल. यामुळे निवड प्रक्रियेतील पारदर्शकता आणि जबाबदारी सुनिश्चित होणार आहे.
निकाल जाहीर करण्याची मुदत
मुलाखत प्रक्रिया पूर्ण झाल्यानंतर कमीत कमी एक आठवड्याच्या आत अंतिम निकाल आणि गुणवत्तायादी जाहीर करण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत. गुणवत्तायादी शैक्षणिक पात्रता आणि मुलाखतीतील कामगिरी या दोन्हींच्या एकत्रित गुणांवर आधारित असेल.
शासनाचा उद्देश आणि अपेक्षा
या निर्णयाचा मुख्य उद्देश म्हणजे शिक्षक भरती प्रक्रियेत पारदर्शकता, न्याय आणि गुणवत्ता वाढविणे हा आहे. उच्च शिक्षण क्षेत्रातील शिक्षकांची निवड केवळ पात्रता आणि कार्यक्षमतेवर आधारित असावी, असा शासनाचा प्रयत्न आहे. या निर्णयामुळे राज्यातील विद्यापीठांमधील भरती प्रक्रिया अधिक नीतिनिष्ठ आणि गुणवत्तापूर्ण होईल, असा विश्वास शिक्षण विभागाने व्यक्त केला आहे.
शासन निर्णयाची उपलब्धता
हा शासन निर्णय महाराष्ट्र शासनाच्या संकेतस्थळावर www.maharashtra.gov.in येथे उपलब्ध असून त्याचा संकेतांक 202510061832268408 असा आहे. राज्यपालांच्या आदेशानुसार उप सचिव प्रताप पांडुरंग लुबळ यांनी स्वाक्षरी करून हा निर्णय प्रसिद्ध केला आहे. हा शासन निर्णय उच्च शिक्षण क्षेत्रात एक नवा अध्याय उघडणारा ठरला आहे. शिक्षक भरतीतील पारदर्शकता, गुणवत्ताधारित मूल्यांकन आणि तंत्रज्ञानाधारित नोंदवही या माध्यमातून राज्यातील विद्यापीठ शिक्षण व्यवस्थेला नवे परिमाण लाभणार आहेत.
भरती प्रक्रियेत पारदर्शकतेसाठी प्रमुख बदल
भरती प्रक्रियेत उमेदवारांचे गुणांकन 100 गुणांच्या एकत्रित मापदंडावर आधारित असेल.
यात –
75 टक्के गुण शैक्षणिक, अध्यापन व संशोधन पात्रतेसाठी (Academic, Teaching & Research Credentials – ATR)
25 टक्के गुण मुलाखत कामगिरीसाठी (Interview Performance)
दिल्या जाणार आहेत.
उमेदवारांना ATR मध्ये किमान 50 पेक्षा अधिक गुण मिळाल्यासच त्यांना मुलाखतीसाठी पात्र ठरवले जाईल.
1. सहाय्यक प्राध्यापक (Assistant Professor) भरतीचे निकष
सहाय्यक प्राध्यापक पदासाठी उमेदवारांच्या शैक्षणिक कामगिरीला सर्वाधिक 55 गुण देण्यात येतील. यात —
पदवी (UG) व पदव्युत्तर (PG) टक्केवारीनुसार गुणांकन,
M.Phil. व Ph.D. साठी 20 गुण,
NET/JRF/SET साठी 6 गुण,
अध्यापन अनुभवासाठी 5 गुण,
संशोधन व नवोन्मेष कौशल्यांसाठी 15 गुण,
असे एकूण 75 गुणांची तरतूद आहे.
संशोधन निबंधासाठी फक्त Scopus, Web of Science, SciFinder या डेटाबेसमधील लेखन ग्राह्य धरले जाईल.
तसेच, पेटंट, पुस्तक लेखन, कॉपीराइट, आणि नवोन्मेष यांना स्वतंत्र गुण दिले जाणार आहेत.
2. सहयोगी प्राध्यापक (Associate Professor) भरतीचे निकष
या पदासाठी उमेदवारांच्या शैक्षणिक पात्रतेस 45 गुण, अध्यापन अनुभवास 5 गुण, आणि संशोधन व नवोन्मेष कार्यास 25 गुण देण्यात येतील.
यामध्ये —
संशोधन प्रकल्प निधी मिळवणे,
पीएच.डी. विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करणे,
पुस्तके, MOOCs (SWAYAM, SWAYAM Plus, NPTEL, “महाज्ञानदीप”) तयार करणे,
पेटंट / कॉपीराइट मिळवणे,
राष्ट्रीय किंवा राज्यस्तरीय पुरस्कार मिळवणे,
अशा विविध बाबींचा गुणांकनात विचार केला जाईल.
3. प्राध्यापक (Professor) भरतीसाठी निकष
प्राध्यापक पदासाठीही समान 75 टक्के गुणांकन संरचना ठेवण्यात आली आहे.
या पदासाठी —
शैक्षणिक पात्रता 40 गुण,
अध्यापन अनुभव 5 गुण,
संशोधन व नवोन्मेष 30 गुण —
असे गुणांकन असेल.
Ph.D. मार्गदर्शन, संशोधन निधी प्राप्त करणे, आंतरराष्ट्रीय प्रकाशन आणि IPR संबंधित कार्य यांना अधिक गुण दिले जातील.
मुलाखतीसाठी २५ टक्के वजन
मुलाखतीसाठी 25 गुण राखीव असून खालील बाबींवर आधारित मूल्यमापन होईल –
1. विषयातील सखोल ज्ञान व नवीन प्रवृत्तींची समज (15 गुण)
2. भाषिक प्रावीण्य व आयसीटी कौशल्ये (5 गुण)
3. तार्किक विचारसरणी व भावी योजना (3 गुण)
4. शैक्षणिक विस्तार उपक्रम व राष्ट्रीय शिक्षण धोरणाविषयी माहिती (2 गुण)
संपूर्ण मुलाखत प्रक्रियेचे व्हिडिओ रेकॉर्डिंग अनिवार्य राहील. निवड समितीच्या सर्व सदस्यांच्या स्वाक्षरीने ती नोंद सुरक्षित ठेवली जाणार आहे.
निकाल आणि गुणवत्ता यादी
अंतिम गुणवत्तायादी (Merit List) शैक्षणिक + मुलाखत गुणांवर आधारित तयार केली जाईल.
पूर्ण मुलाखत प्रक्रिया संपल्यानंतर एक आठवड्याच्या आत निकाल जाहीर करण्याचे बंधन असेल.
Related posts:
![श्रीकृष्ण जन्माष्टमी एक विचारमंथन:दहीहंडी म्हणजे विविधतेतुन एकतेचा संदेश- डॉ. पराग काळकर]()
श्रीकृष्ण जन्माष्टमी एक विचारमंथन:दहीहंडी म्हणजे विविधतेतुन एकतेचा संदेश- डॉ. पराग काळकर
सत्यमेवभारत![युजीसी गाईडलाईन्स : युजीसी मार्फत पीअर रिव्ह्यू जर्नल लिस्ट जाहीर; उच्च शिक्षण संस्था, फॅकल्टी , संशोधक आणि विद्यार्थ्यांना होणार फायदा]()
युजीसी गाईडलाईन्स : युजीसी मार्फत "पीअर रिव्ह्यू जर्नल" लिस्ट जाहीर; उच्च शिक्षण संस्था, फॅकल्टी , संशोधक आणि विद्यार्थ्यांना होणार फायदा
देश![दसरा: आनंद, कर्तव्य आणि सामाजिक समरसतेचा उत्सव - डॉ. पराग काळकर]()
दसरा: आनंद, कर्तव्य आणि सामाजिक समरसतेचा उत्सव - डॉ. पराग काळकर
सत्यमेवभारत![बार्टीसमोर झळकला वंचित बहुजन आघाडीचा बॅनर ; विद्यार्थ्यांच्या अधिछात्रवृत्तीबाबत सरकारकडे केली मागणी]()
बार्टीसमोर झळकला वंचित बहुजन आघाडीचा बॅनर ; विद्यार्थ्यांच्या अधिछात्रवृत्तीबाबत सरकारकडे केली मागणी
सत्यमेवभारत
Leave a Reply