युजीसी गाईडलाईन्स : युजीसी मार्फत “पीअर रिव्ह्यू जर्नल” लिस्ट जाहीर; उच्च शिक्षण संस्था, फॅकल्टी , संशोधक आणि विद्यार्थ्यांना होणार फायदा

युजीसी गाईड लाईन्स: युजीसी मार्फत “पीअर रिव्ह्यू जर्नल” लिस्ट (युजीसी केअर लिस्ट) जाहीर करण्यात आली असून याचा उच्च शिक्षण संस्था, फॅकल्टी सदस्य, संशोधक आणि विद्यार्थ्यांना फायदा होणार आहे.

पुणे: विद्यापीठ अनुदान आयोगाने 11 फेब्रुवारी, 2025 रोजी एक पूर्व सूचना जाहीर केली होती, ज्यामध्ये यूजीसी-केअर जर्नल लिस्टिंग बंद करण्याची घोषणा केली गेली होती. परंतु पुन्हा यूजीसीने पीअर रिव्ह्यू जर्नल (Peer Review Journals) निवडीसाठी नवीन मापदंड जाहीर केले आहेत. आयोगाने आपल्या 591 व्या बैठकीत या नवीन मापदंडांना मान्यता दिली आहे आणि संदर्भ उद्देशांसाठी यूजीसी-केअर सूचीबद्ध पत्रिकांची यादी (UGC Care List of Journals) प्रदान केली आहे. यूजीसीने सांगितले आहे की नवीन मापदंडांचा उद्देश पीअर रिव्ह्यू जर्नलच्या निवडीसाठी एक पारदर्शी आणि निष्पक्ष प्रक्रिया सुनिश्चित करणे आहे. आयोगाद्वारा स्पष्ट करण्यात आले आहे की या मापदंडांचे पालन केल्याने उच्च शिक्षण संस्था, फॅकल्टी सदस्य, संशोधक आणि विद्यार्थ्यांना आपले संशोधन कार्य प्रकाशित करण्यात मदतील होईल.

नवीन मापदंडांचे मुख्य मुद्दे:

पत्रिकेचे प्रारंभिक मापदंड:

पत्रिकेचे शीर्षक

आयएसएसएन नंबर

नियमितता आणि सातत्य

संपादकीय मंडळाचे मापदंड:

संपादकीय मंडळाच्या सदस्यांची माहिती

त्यांची विशेषज्ञता

पत्रिकेची संपादकीय धोरण:

पत्रिकेचे उद्दिष्ट आणि व्याप्ती

लेख प्रक्रिया शुल्क

प्रकाशन कालमर्यादा

युजीसीने यूजीसी-केअर सूचीबद्ध पत्रिकांची यादी जाहीर करताना हे देखील सांगितले आहे की ही संदर्भ यादी आयोगाद्वारे कोणत्याही पत्रिकाच्या प्रमाणीकरण किंवा समर्थनाचा संकेत देत नाही. तसेच उच्च शिक्षण संस्था, फॅकल्टी सदस्य, संशोधक आणि विद्यार्थ्यांना सर्व शैक्षणिक आणि संशोधन-संबंधित प्रकाशनासाठी या मार्गदर्शक तत्त्वांचे पालन करण्याचा सल्ला दिला आहे.

विद्यापीठ अनुदान आयोग (यूजीसी) ने 16 जुलाई, 2025 रोजी एक सार्वजनिक सूचना जारी केली, ज्यामध्ये पीअर रिव्ह्यू जर्नलच्या निवडीसाठी नवीन मापदंडांची घोषणा केली गेली. हा निर्णय यूजीसीच्या 591 व्या बैठकीत घेण्यात आला, जी 24 जून, 2025 रोजी आयोजित केली गेली होती. आयोगाने संदर्भ उद्देशांसाठी 10 फेब्रुवारी, 2025 पर्यंत यूजीसी-केअर सूचीबद्ध पत्रिकांची यादी देखील प्रदान केली आहे. याचा फायदा विद्यार्थी, संशोधक, फॅकल्टी व उच्च शैक्षणिक संस्थां यांना होणार आहे.

प्रा डॉ. पराग काळकर, प्र-कुलगुरु, सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ

पीअर रिव्ह्यू जर्नल म्हणजे काय ?

पीअर रिव्ह्यू जर्नल ही एक प्रक्रिया आहे जिथे विविध विषयांतील व क्षेत्रातील विद्वान संशोधन पत्र प्रकाशित होण्यापूर्वी त्याच्या गुणवत्तेचे मूल्यांकन करतात. हे काम कठोर आणि सुसंगत व योग्य संशोधनावर आधारित आहे. पीअर रिव्ह्यूचा उद्देश संशोधनाची अखंडता राखणे आणि केवळ वैध आणि दर्जेदार संशोधन प्रकाशित केले जाईल याची खात्री करणे हा आहे.

पीअर रिव्ह्यू जर्नल मध्ये गैरप्रकार कसा होतो

शैक्षणिक पीअर रिव्ह्यू जर्नल मध्ये गैरप्रकार म्हणजे अनैतिक पद्धती ज्यामुळे संशोधन प्रक्रियेची अखंडता व गुणवत्ता कमी होते, ज्यामध्ये सदोष किंवा फसव्या संशोधनाच्या प्रकाशनावर भर दिला जातो. यामध्ये असे पुनरावलोकन समाविष्ट असू शकतात जे पक्षपाती आहेत, खोटे दावे किंवा पुनरावलोकन करतात व हस्तलिखितांमधून कल्पना चोरतात याव्यतिरिक्त काही पत्रिका बनावट पुनरावलोकनने तयार करणे किंवा लेखनाधिकार पद विक्री करणे इत्यादी फसव्या गोष्टी व अनैतिक प्रकार यात सामील होऊ शकतात.